GII 2026 là gì và vì sao thứ hạng của Việt Nam đáng chú ý?
Global Innovation Index (GII) là bộ chỉ số do Tổ chức Sở hữu trí tuệ thế giới (WIPO) công bố hằng năm nhằm đánh giá năng lực và kết quả đổi mới sáng tạo của các nền kinh tế. GII không chỉ nhìn vào số lượng bằng sáng chế hay chi tiêu cho nghiên cứu và phát triển (R&D), mà sử dụng hơn 80 chỉ số bao quát từ thể chế, nguồn nhân lực, cơ sở hạ tầng đến trình độ thị trường, doanh nghiệp và các sản phẩm đổi mới.
Trong GII 2026, Việt Nam đạt 37,7 điểm và xếp thứ 43 trong 139 nền kinh tế, tăng một bậc so với năm 2025. Việt Nam đồng thời đứng thứ 2 trong nhóm 36 nền kinh tế thu nhập trung bình thấp. WIPO tiếp tục xếp Việt Nam vào nhóm các nền kinh tế thu nhập trung bình có mức cải thiện thứ hạng dài hạn nổi bật kể từ năm 2013, cùng với Trung Quốc, Ấn Độ, Türkiye, Philippines, Morocco và Indonesia.
Điểm đáng quan tâm của GII 2026 không chỉ nằm ở việc Việt Nam tăng một bậc, mà ở khả năng chuyển hóa nguồn lực đổi mới thành kết quả: Việt Nam xếp thứ 54 về đầu vào nhưng đứng thứ 35 về đầu ra đổi mới sáng tạo.
Việt Nam đã tiến như thế nào trên bảng xếp hạng GII?
Nhìn trong một năm, việc đi từ vị trí 44 lên 43 có thể chưa tạo cảm giác về một bước nhảy lớn. Tuy nhiên, xu hướng dài hạn cho thấy bức tranh rõ ràng hơn. Trong giai đoạn 2020–2026, thứ hạng GII của Việt Nam lần lượt là 42, 44, 48, 46, 44, 44 và 43. So với vị trí 59 năm 2016, Việt Nam đã cải thiện 16 bậc sau một thập niên.
WIPO đánh giá Việt Nam đã trở lại mức xếp hạng trước đại dịch và là một trong những nền kinh tế thu nhập trung bình có đà cải thiện đáng chú ý. Tuy vậy, GII cũng lưu ý rằng thay đổi phương pháp và mức độ sẵn có của dữ liệu có thể ảnh hưởng đến so sánh giữa các năm. Vì thế, xu hướng dài hạn và cấu trúc của các trụ cột có giá trị phân tích lớn hơn việc chỉ tập trung vào biến động một hoặc hai bậc trong một năm.
Điểm mạnh nổi bật của Việt Nam trong GII 2026
Hiệu quả chuyển đổi đầu vào thành đầu ra đổi mới sáng tạo
Một trong những dữ liệu quan trọng nhất là khoảng cách giữa thứ hạng đầu vào và đầu ra. Việt Nam đứng thứ 54 về đầu vào đổi mới sáng tạo nhưng xếp thứ 35 về đầu ra. Khoảng cách 19 bậc cho thấy nền kinh tế đang tạo ra kết quả tương đối tốt so với quy mô nguồn lực đầu vào hiện có.
Hai trụ cột đầu ra đều đạt thứ hạng 35: Sản phẩm tri thức và công nghệ, cùng Sản phẩm sáng tạo. Đây là cơ sở để lý giải vì sao Việt Nam thường được nhìn nhận như một nền kinh tế có hiệu suất đổi mới tương đối cao so với trình độ phát triển.
Sản xuất công nghệ cao và hội nhập chuỗi giá trị toàn cầu
WIPO nhận định con đường cải thiện của Việt Nam gắn chặt với quá trình hội nhập vào các mạng lưới sản xuất và dịch vụ quốc tế. Việt Nam đã đạt mức tương đương nhóm nền kinh tế thu nhập cao ở một số chỉ báo liên quan đến sản xuất và xuất khẩu công nghệ cao.
Đáng chú ý, Việt Nam dẫn đầu trong các chỉ báo về xuất khẩu công nghệ cao và xuất khẩu hàng hóa sáng tạo trong nhóm so sánh mà WIPO sử dụng cho các nền kinh tế thu nhập trung bình có bước tiến dài hạn; nhập khẩu công nghệ cao đứng thứ 3. Điều này phản ánh mức độ kết nối sâu với chuỗi cung ứng công nghệ quốc tế, đồng thời đặt ra câu hỏi quan trọng hơn về tỷ lệ giá trị gia tăng và tri thức do doanh nghiệp trong nước tạo ra.
Năng lực tạo sản phẩm tri thức và sáng tạo
Thứ hạng 35 ở cả hai trụ cột đầu ra cho thấy lợi thế của Việt Nam không chỉ giới hạn ở hoạt động sản xuất. Các hoạt động liên quan đến sản phẩm tri thức, công nghệ, tài sản vô hình và hàng hóa sáng tạo đang góp phần tạo nên vị thế chung của nền kinh tế trong GII.
Bức tranh 7 trụ cột GII 2026 của Việt Nam
| Trụ cột | Thứ hạng 2026 | Góc nhìn phân tích |
|---|---|---|
| Sản phẩm tri thức và công nghệ | 35 | Một trong hai trụ cột có thứ hạng tốt nhất |
| Sản phẩm sáng tạo | 35 | Cho thấy sức mạnh tương đối ở nhóm đầu ra |
| Trình độ phát triển của thị trường | 43 | Tạo nền tảng cho thương mại, đầu tư và hoạt động đổi mới |
| Trình độ phát triển của doanh nghiệp | 48 | Còn dư địa nâng năng lực hấp thụ và tạo tri thức của doanh nghiệp |
| Cơ sở hạ tầng | 59 | Cần tiếp tục nâng chất lượng hạ tầng phục vụ nền kinh tế tri thức |
| Thể chế | 64 | Là một trong những khu vực cần tiếp tục cải thiện |
| Nguồn nhân lực và nghiên cứu | 79 | Trụ cột có thứ hạng thấp nhất và là nút thắt đáng chú ý |
Cấu trúc này cho thấy một nghịch lý tích cực nhưng cũng chứa rủi ro: Việt Nam đang tạo ra đầu ra tốt hơn đáng kể so với chất lượng đầu vào. Hiệu suất cao là lợi thế, nhưng nếu nguồn nhân lực, nghiên cứu, thể chế và cơ sở hạ tầng không cải thiện tương ứng, dư địa tăng trưởng dựa trên hiệu quả khai thác nguồn lực hiện hữu có thể dần thu hẹp.
Khoảng trống lớn nhất: từ công xưởng công nghệ đến nơi tạo ra công nghệ
GII 2026 đặt Việt Nam trước một câu hỏi mang tính chiến lược: làm thế nào chuyển từ vị trí mạnh trong sản xuất và thương mại công nghệ cao sang năng lực nghiên cứu, phát minh và thương mại hóa tri thức do chính hệ sinh thái trong nước tạo ra?
WIPO chỉ ra rằng Việt Nam vẫn ở dưới mức trung vị của nhóm nền kinh tế thu nhập trung bình đối với một số chỉ báo về bài báo khoa học và đơn sáng chế quốc tế theo Hiệp ước Hợp tác sáng chế (PCT). Điều đó cho thấy sức mạnh trong mạng lưới sản xuất quốc tế hiện lớn hơn năng lực tạo tri thức và phát minh nội địa.
Đây cũng là đặc điểm chung của nhiều nền kinh tế thu nhập trung bình đang tiến gần nhóm dẫn đầu. Khi thứ hạng tăng lên, việc cải thiện thêm trở nên khó hơn bởi cạnh tranh không còn chủ yếu dựa trên mở rộng sản xuất hoặc thu hút vốn đầu tư, mà phụ thuộc ngày càng nhiều vào chất lượng đại học, nghiên cứu khoa học, R&D doanh nghiệp, sở hữu trí tuệ và liên kết khoa học – công nghiệp.
Việt Nam cần ưu tiên gì để bước sang giai đoạn đổi mới tiếp theo?
Nâng chiều sâu của R&D và năng lực nghiên cứu trong nước
Thu hút trung tâm R&D của các tập đoàn quốc tế vẫn quan trọng, nhưng mục tiêu dài hạn cần hướng tới khả năng hình thành mạng lưới nghiên cứu có sự tham gia thực chất của doanh nghiệp, viện nghiên cứu và trường đại học Việt Nam. Hiệu quả không nên chỉ đo bằng tổng vốn đầu tư, mà còn bằng bằng sáng chế, công nghệ được thương mại hóa, doanh nghiệp khoa học công nghệ và giá trị tri thức được giữ lại trong nước.
Tăng liên kết giữa viện, trường và doanh nghiệp
Một hệ sinh thái đổi mới mạnh đòi hỏi tri thức có khả năng dịch chuyển từ phòng thí nghiệm sang thị trường. Các cụm đổi mới sáng tạo, phòng thí nghiệm dùng chung, chương trình nghiên cứu đặt hàng từ doanh nghiệp và cơ chế chuyển giao sở hữu trí tuệ có thể giúp rút ngắn khoảng cách giữa nghiên cứu và sản xuất.
Phát triển nguồn nhân lực cho các công nghệ chiến lược
Với thứ hạng 79 ở trụ cột Nguồn nhân lực và nghiên cứu, đây là lĩnh vực cần được nhìn nhận như một nút thắt dài hạn. Các ngành như bán dẫn, trí tuệ nhân tạo, công nghệ sinh học, vật liệu tiên tiến và năng lượng sạch đòi hỏi lực lượng kỹ sư và nhà nghiên cứu có khả năng tham gia vào các khâu tạo giá trị cao, thay vì chỉ vận hành hoặc triển khai công nghệ nhập khẩu.
Tạo điều kiện để doanh nghiệp Việt Nam sở hữu nhiều giá trị hơn
Xuất khẩu công nghệ cao chỉ phản ánh một phần năng lực đổi mới. Một bước tiến quan trọng hơn là gia tăng tỷ lệ doanh nghiệp trong nước tham gia thiết kế, R&D, phần mềm, sở hữu trí tuệ, thương hiệu và các khâu có biên giá trị cao trong chuỗi cung ứng. Khi đó, thành tích thương mại công nghệ mới có thể chuyển hóa sâu hơn thành năng lực đổi mới nội sinh.
GII 2026 có ý nghĩa gì với doanh nghiệp và nền kinh tế số?
Đối với doanh nghiệp, GII không nên được xem đơn thuần là bảng xếp hạng cấp quốc gia. Các chỉ số về hạ tầng số, nguồn nhân lực, khả năng hấp thụ tri thức, tài sản trí tuệ và sản phẩm sáng tạo đều liên quan trực tiếp đến năng lực cạnh tranh trong môi trường kinh doanh ngày càng dựa trên dữ liệu và công nghệ.
Trong lĩnh vực website, SEO và kinh tế số, bài học tương tự cũng hiện hữu: lợi thế bền vững không đến từ việc chỉ gia tăng số lượng nội dung hoặc lưu lượng truy cập, mà từ khả năng tạo ra tài sản tri thức có giá trị, dữ liệu độc quyền, thương hiệu, trải nghiệm người dùng và năng lực công nghệ mà đối thủ khó sao chép. Đó cũng chính là logic chuyển dịch từ sử dụng công nghệ sang tạo ra giá trị dựa trên công nghệ.
Nhìn từ GII 2026: Việt Nam đang ở đâu trên hành trình đổi mới?
Vị trí 43/139 trong Chỉ số đổi mới sáng tạo toàn cầu GII 2026 cho thấy Việt Nam tiếp tục duy trì đà tiến dài hạn và có khả năng tạo đầu ra đổi mới cao hơn mức nguồn lực đầu vào hiện có. Sức mạnh trong sản xuất công nghệ cao, thương mại quốc tế và sản phẩm sáng tạo đang là những bệ đỡ quan trọng.
Tuy nhiên, GII 2026 đồng thời chỉ ra giới hạn của mô hình hiện tại. Muốn vượt qua khoảng cách với các nền kinh tế đổi mới hàng đầu, Việt Nam cần chuyển trọng tâm từ khai thác hiệu quả mạng lưới sản xuất toàn cầu sang xây dựng chiều sâu nghiên cứu, R&D doanh nghiệp, nguồn nhân lực chất lượng cao, sở hữu trí tuệ và khả năng thương mại hóa khoa học.
Thứ hạng 43 là một dấu mốc, không phải đích đến. Bài toán quan trọng của giai đoạn tiếp theo là biến lợi thế sản xuất và hội nhập thành năng lực tạo tri thức, sở hữu công nghệ và hình thành những doanh nghiệp đổi mới có sức cạnh tranh toàn cầu.