Giải thưởng Sách Khoa học công nghệ 2026 có gì đáng chú ý?
Giải thưởng Sách Khoa học, Công nghệ, Đổi mới sáng tạo và Chuyển đổi số được tổ chức nhằm tôn vinh những tác phẩm có giá trị khoa học, giá trị ứng dụng và khả năng lan tỏa trong cộng đồng. Năm đầu tiên tổ chức, giải thưởng thu hút 329 tác phẩm từ hơn 40 nhà xuất bản, tổ chức và đối tác liên kết.
Các tác phẩm được xem xét trên nhiều tiêu chí như giá trị khoa học, tính mới, khả năng ứng dụng và chất lượng xuất bản. Từ cơ cấu dự kiến 22 giải, Hội đồng đã lựa chọn 10 tác phẩm thực sự nổi bật để trao giải, gồm 9 sách in và một sách điện tử. Cơ cấu chính thức gồm một Giải Nhất, ba Giải Nhì, ba Giải Ba và ba Giải Khuyến khích.
Điểm đáng chú ý là phạm vi đề tài rất rộng, từ đa dạng sinh học, trí tuệ nhân tạo, chuyển đổi số, năng lượng hạt nhân đến y tế, lịch sử chữ viết, quy hoạch đô thị và kinh tế học. Điều này phản ánh xu hướng xuất bản khoa học ngày càng gắn chặt hơn với những vấn đề thực tiễn của xã hội.
10 cuốn sách tiêu biểu được trao giải
Dưới đây là đầy đủ 10 tác phẩm được vinh danh tại Giải thưởng Sách Khoa học công nghệ 2026, sắp xếp theo thứ hạng giải thưởng.
1. Sách Đỏ Việt Nam – Giải Nhất
Bộ Sách Đỏ Việt Nam gồm hai tập về động vật, thực vật và nấm, là công trình khoa học quy mô của Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam. Tập 1 do GS.TS. Nguyễn Quảng Trường chủ biên; tập 2 do GS.TS. Trần Thế Bách, TS. Nguyễn Thế Cường, TS. Đỗ Văn Hải và TS. Bùi Hồng Quang đồng chủ biên.
Giá trị nổi bật của bộ sách nằm ở việc tổng hợp, cập nhật dữ liệu về các loài sinh vật bị đe dọa tuyệt chủng tại Việt Nam. Đây không chỉ là tài liệu nghiên cứu mà còn cung cấp cơ sở khoa học phục vụ hoạch định chính sách, xây dựng chiến lược bảo tồn và sử dụng hợp lý tài nguyên sinh vật.
2. AI và con người – Giải Nhì
Tác phẩm của GS.TSKH. Hồ Tú Bảo tiếp cận trí tuệ nhân tạo từ mối quan hệ giữa công nghệ và con người, giúp độc giả hiểu rõ hơn bản chất, khả năng cũng như những vấn đề đặt ra khi AI ngày càng hiện diện sâu trong đời sống. Đây cũng là tác phẩm sách điện tử duy nhất trong 10 cuốn được trao giải.
Giá trị của cuốn sách không chỉ nằm ở việc phổ biến kiến thức AI mà còn ở cách đặt công nghệ trong bối cảnh xã hội, qua đó khuyến khích người đọc hình thành năng lực hiểu, sử dụng và thích ứng với trí tuệ nhân tạo một cách chủ động.
3. Bình dân học vụ số – Kỹ năng số cơ bản – Giải Nhì
Cuốn sách của TS. Trần Văn Khải hướng đến mục tiêu phổ cập kỹ năng số, một yêu cầu ngày càng quan trọng khi các hoạt động học tập, làm việc, giao dịch và tiếp cận dịch vụ công chuyển mạnh lên môi trường số.
Nội dung tập trung vào những năng lực thiết thực để người đọc từng bước làm chủ công nghệ, sử dụng các nền tảng số hiệu quả và hình thành ý thức an toàn trong môi trường trực tuyến. Cách tiếp cận phổ cập giúp tác phẩm có khả năng tiếp cận nhóm độc giả rộng, thay vì chỉ giới hạn trong cộng đồng chuyên môn.
4. Phát triển lực lượng sản xuất mới để đột phá trong kỷ nguyên số – Giải Nhì
Tác phẩm chuyên khảo của PGS.TS. Vũ Thanh Sơn phân tích khái niệm lực lượng sản xuất mới trong bối cảnh chuyển đổi số và sự phát triển nhanh của khoa học, công nghệ. Cuốn sách gợi mở cách nhìn về mối quan hệ giữa công nghệ, nguồn nhân lực, mô hình tổ chức và năng lực cạnh tranh của nền kinh tế.
Đây là tài liệu có giá trị tham khảo đối với hoạt động nghiên cứu, hoạch định chính sách và quản trị, đặc biệt trong bối cảnh Việt Nam tìm kiếm các động lực tăng trưởng mới dựa trên khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo.
5. Cấp cứu ngoại viện – Giải Ba
Do PGS.TS. Hoàng Bùi Hải chủ biên, Cấp cứu ngoại viện được xây dựng từ quá trình nghiên cứu và tiếp cận thực tế các mô hình cấp cứu tại nhiều quốc gia. Tác phẩm phân tích những khoảng trống của hệ thống cấp cứu ngoài bệnh viện tại Việt Nam, đồng thời cung cấp kiến thức phục vụ nhân viên y tế, điều phối viên và lực lượng hỗ trợ cộng đồng.
Giá trị thực tiễn là điểm nổi bật của cuốn sách khi nội dung hướng trực tiếp đến mục tiêu nâng cao năng lực sơ cứu, cấp cứu và từng bước chuyên nghiệp hóa hệ thống cấp cứu ngoại viện.
6. Lịch sử chữ quốc ngữ (1615-1919) – Giải Ba
Công trình của TS. Phạm Thị Kiều Ly tái hiện quá trình hình thành và phát triển chữ Quốc ngữ từ thế kỷ XVII đến đầu thế kỷ XX. Tác phẩm khai thác các nguồn tư liệu lịch sử để làm rõ quá trình mẫu tự La-tinh được sử dụng để ghi âm tiếng Việt và từng bước phát triển thành hệ thống chữ viết có ảnh hưởng sâu rộng tới đời sống văn hóa Việt Nam.
Cuốn sách cho thấy một công trình lịch sử ngôn ngữ vẫn có thể mang tinh thần nghiên cứu khoa học rõ nét, đồng thời giúp độc giả hiểu sâu hơn về một phương tiện có vai trò đặc biệt trong quá trình truyền bá tri thức của người Việt.
7. An toàn điện hạt nhân – Giải Ba
Tác phẩm của GS.TS. Phạm Duy Hiển đề cập một chủ đề có tính chuyên môn cao nhưng ngày càng nhận được sự quan tâm trong bối cảnh bài toán an ninh năng lượng và phát triển bền vững trở nên cấp thiết.
Thông qua cách tiếp cận khoa học, cuốn sách góp phần cung cấp nền tảng kiến thức để độc giả hiểu đúng hơn về điện hạt nhân, đặc biệt là vấn đề an toàn, quản lý rủi ro và những yêu cầu cần được xem xét khi ứng dụng loại hình năng lượng này.
8. Cẩm nang sử dụng kháng sinh trong bệnh viện – Giải Khuyến khích
Tác phẩm của TS.BS. Nguyễn Đức Long và PGS.TS. Trần Ngọc Sơn tập trung vào một vấn đề quan trọng của thực hành y khoa: lựa chọn, kê đơn, sử dụng và quản lý kháng sinh trong điều trị nhiễm khuẩn.
Được xây dựng từ kiến thức chuyên môn kết hợp kinh nghiệm thực tiễn điều trị, cuốn sách có giá trị tham khảo đối với nhân viên y tế và góp phần nâng cao nhận thức về sử dụng kháng sinh hợp lý, một trong những yếu tố quan trọng để hạn chế tình trạng lạm dụng thuốc và nguy cơ kháng kháng sinh.
9. Tầm nhìn cải cách cho quy hoạch phát triển đô thị tại Việt Nam – Giải Khuyến khích
Tác phẩm của David Ching Heng Hoe, Trương Nam Thuận, Nguyễn Văn Vương và Lê Anh Dũng đặt vấn đề cải cách quy hoạch đô thị trong mối quan hệ với con người, chất lượng sống và sự phát triển dài hạn.
Thay vì chỉ nhìn đô thị dưới góc độ hạ tầng, cuốn sách phân tích những điểm nghẽn và gợi mở cách tiếp cận đa chiều, lấy con người làm trung tâm. Đây là hướng tiếp cận đáng chú ý khi Việt Nam đang trải qua quá trình đô thị hóa nhanh và phải giải quyết đồng thời các bài toán về không gian sống, hạ tầng và phát triển bền vững.
10. Kinh tế học vì lợi ích chung: Làm thế nào để các quyết định kinh tế phụng sự số đông – Giải Khuyến khích
Tác phẩm của nhà kinh tế Jean Tirole, do Phùng Quang Hưng dịch, mở rộng góc nhìn về vai trò của kinh tế học đối với những lựa chọn ảnh hưởng trực tiếp đến lợi ích xã hội. Cuốn sách đặt ra câu hỏi quan trọng về cách các quyết định kinh tế có thể được thiết kế để phục vụ lợi ích chung thay vì chỉ tập trung vào một nhóm chủ thể.
Việc tác phẩm được vinh danh cho thấy phạm vi của giải thưởng không bó hẹp trong khoa học tự nhiên hay công nghệ, mà còn ghi nhận những công trình giúp công chúng tiếp cận tư duy khoa học trong kinh tế, chính sách và quản trị xã hội.
Bảng tổng hợp 10 tác phẩm được trao giải
| Giải thưởng | Tác phẩm | Giá trị nổi bật |
|---|---|---|
| Giải Nhất | Sách Đỏ Việt Nam | Bảo tồn đa dạng sinh học, cung cấp cơ sở khoa học cho quản lý tài nguyên |
| Giải Nhì | AI và con người | Phổ biến tri thức về AI và mối quan hệ giữa con người với công nghệ |
| Giải Nhì | Bình dân học vụ số – Kỹ năng số cơ bản | Phổ cập năng lực và kỹ năng số |
| Giải Nhì | Phát triển lực lượng sản xuất mới để đột phá trong kỷ nguyên số | Gợi mở động lực phát triển dựa trên khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo |
| Giải Ba | Cấp cứu ngoại viện | Nâng cao năng lực sơ cứu và chuyên nghiệp hóa cấp cứu ngoài bệnh viện |
| Giải Ba | Lịch sử chữ quốc ngữ (1615-1919) | Nghiên cứu lịch sử hình thành và phát triển chữ Quốc ngữ |
| Giải Ba | An toàn điện hạt nhân | Cung cấp nền tảng khoa học về an toàn và quản lý rủi ro điện hạt nhân |
| Giải Khuyến khích | Cẩm nang sử dụng kháng sinh trong bệnh viện | Hỗ trợ sử dụng và quản lý kháng sinh hợp lý |
| Giải Khuyến khích | Tầm nhìn cải cách cho quy hoạch phát triển đô thị tại Việt Nam | Gợi mở cách tiếp cận quy hoạch đô thị lấy con người làm trung tâm |
| Giải Khuyến khích | Kinh tế học vì lợi ích chung: Làm thế nào để các quyết định kinh tế phụng sự số đông | Kết nối tư duy kinh tế với lợi ích xã hội và chính sách công |
Điểm chung của những tác phẩm được vinh danh
Nhìn từ danh sách trao giải, có thể nhận thấy Hội đồng không chỉ đề cao chiều sâu học thuật mà còn chú trọng khả năng đưa tri thức vào thực tiễn. Đây cũng là yếu tố giúp một giải thưởng chuyên ngành có ý nghĩa rộng hơn đối với cộng đồng.
- Giá trị khoa học: Các tác phẩm dựa trên nền tảng nghiên cứu, dữ liệu hoặc hệ thống kiến thức chuyên môn có giá trị tham khảo.
- Tính mới: Nhiều chủ đề gắn trực tiếp với những chuyển dịch lớn như AI, chuyển đổi số, năng lượng, đô thị hóa và phát triển lực lượng sản xuất mới.
- Khả năng ứng dụng: Không ít tác phẩm có thể hỗ trợ trực tiếp cho hoạt động chuyên môn, hoạch định chính sách, chăm sóc sức khỏe, bảo tồn hoặc nâng cao năng lực số.
- Khả năng phổ biến tri thức: Danh sách cho thấy nỗ lực đưa những vấn đề khoa học phức tạp đến gần hơn với độc giả ngoài phạm vi chuyên ngành.
Giải thưởng góp phần đưa tri thức khoa học đến gần công chúng
Điểm đáng chú ý của Giải thưởng Sách Khoa học công nghệ 2026 là sự kết nối giữa nghiên cứu chuyên sâu và nhu cầu thực tiễn. Một bộ sách về đa dạng sinh học có thể hỗ trợ công tác bảo tồn; một cuốn sách về kỹ năng số có thể giúp người dân thích ứng với môi trường trực tuyến; trong khi các công trình về cấp cứu, kháng sinh, đô thị hay kinh tế học lại giải quyết những vấn đề hiện hữu trong đời sống.
Giá trị lâu dài của một cuốn sách khoa học không chỉ nằm ở lượng tri thức mà nó lưu giữ, mà còn ở khả năng biến tri thức ấy thành nhận thức, kỹ năng và những quyết định tốt hơn trong thực tiễn.
Việc 10 tác phẩm thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau cùng được vinh danh cho thấy khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số ngày càng được nhìn nhận như một hệ sinh thái tri thức liên ngành. Với độc giả, danh sách này cũng là một gợi ý đáng tham khảo để lựa chọn những đầu sách có chiều sâu, phục vụ học tập, nghiên cứu, công việc và mở rộng hiểu biết về các vấn đề đang định hình tương lai.